Cyphostemma betiformis

Cyphostemma betiforme, Vitaceae familyasında yer alan, kalınlaşmış gövdesiyle kurak dönemlere uyum sağlayan çok yıllık bir sukulent türüdür. Bitki koleksiyonlarında ve bazı eski kaynaklarda Cyphostemma betiformis adıyla da karşılaşılabilir. Bununla birlikte güncel botanik sınıflandırmada kabul edilen ad Cyphostemma betiforme şeklindedir. Türün doğal yayılışı Afrika Boynuzu’nun kurak kesimlerini kapsar. Güneydoğu Etiyopya, Somali ve Kuzeydoğu Kenya çevresindeki çöl, kuru çalılık ve seyrek bitki örtüsüne sahip alanlarda gelişir. Cyphostemma betiforme zamanla küresel, basık yuvarlak veya şişe biçiminde kalın bir gövde oluşturur. Bu gövde su ve besin depolayarak bitkinin yağışsız dönemleri geçirmesine yardımcı olur. Olgun örneklerde gövde ile ana dalların yüzeyi ince, sarımsı beyaz ve kâğıdı andıran bir kabukla kaplanabilir. Kabuk zamanla düzensiz parçalar hâlinde ayrılır. Bu dökülme sert, kuru ve yüzeysel kaldığında doğal gelişimin bir parçasıdır. Gövdenin alt bölümünde koyulaşma, ıslaklık veya yumuşama görülmesi ise bakım koşullarının incelenmesini gerektirir.

Tür doğal koşullarda yaklaşık 40 santimetre ile 1 metre arasında boylanabilen, seyrek dallanan bir yapı gösterir. Saksıda gelişim hızı ışık, sıcaklık, kök alanı ve sulama düzenine bağlıdır. Gövde kalınlaşması yavaş gerçekleştiğinden genç bitkilerin olgun örneklerdeki belirgin kaudeks görünümüne ulaşması uzun sürebilir. Hızlı gelişim sağlamak amacıyla fazla su veya yoğun gübre kullanılması gövdenin doğal biçimde kalınlaşmasını hızlandırmaz. Bu uygulamalar köklerin ve yeni dokuların zayıflamasına neden olabilir. Cyphostemma betiforme yaprakları çoğunlukla kısa dalların uç kısmında birbirine yakın şekilde gelişir. Bir yaprak tek parçalı olabileceği gibi üç veya beş yaprakçıktan oluşan bileşik bir yapı da gösterebilir. Yaprakçıklar ters yumurtamsı, kama biçimli ya da yuvarlağa yakın olabilir. Uç kısımları geniş ve yuvarlak gelişir; bazı yaprakçıklarda uç bölümünde hafif bir çentik görülebilir. Yaprak kenarları ince veya daha belirgin dişlerle çevrilidir.

Yapraklar etli ve su tutabilen bir dokuya sahiptir. Yüzeylerinde kısa ve ince tüyler bulunabilir. Yaprak büyüklüğü bitkinin yaşına ve yetişme koşullarına göre değişir. Yeni gelişen yapraklar başlangıçta daha küçük, açık renkli veya farklı tonlarda görünebilir; olgunlaştıkça genişleyerek daha belirgin bir yeşil renk kazanır. Güçlü ancak dengeli ışık alan bitkilerde yapraklar dalların uçlarında daha sık ve kontrollü biçimde oluşur. Cyphostemma betiforme mevsimsel gelişim gösterir. Uygun sıcaklık ve nem koşullarında yeni yapraklar çıkarırken kuraklık, serinlik veya gün uzunluğundaki değişimlere bağlı olarak yapraklarını kısmen ya da tamamen dökebilir. Yaprak kaybı her zaman bitkinin zarar gördüğü anlamına gelmez. Gövde sertliğini koruyor ve kök bölgesinde yumuşama bulunmuyorsa bitki dinlenme dönemine geçmiş olabilir. Yapraklarını kaybetmiş bir bitkinin su tüketimi önemli ölçüde azalır.

Cyphostemma betiforme bakımı için yüksek aydınlık sağlayan bir konum tercih edilmelidir. Bitki doğrudan güneşe uyum sağlayabilir; ancak gölgede veya kapalı ortamda yetişmiş örnekler yoğun güneşe bir anda çıkarılmamalıdır. Güneşlenme süresi kademeli olarak artırılmalıdır. Ani ışık değişimleri yapraklarda soluklaşma, kuru kahverengi alanlar ve gövde yüzeyinde yanık izleri oluşturabilir. Sabah güneşi veya günün ilerleyen saatlerindeki daha düşük şiddetli güneş, yeni yaprakların gelişmesini destekler. Yazın cam arkasından gelen yoğun öğle güneşi ortam sıcaklığını hızla yükseltebilir. Bu koşullarda özellikle genç yaprakların ve yeni sürgünlerin korunması gerekir. Açık havaya çıkarılacak bitki önce aydınlık gölgeye alınmalı, daha sonra doğrudan güneş aldığı süre aşamalı biçimde uzatılmalıdır.

İç mekânda yetiştirilen Cyphostemma betiforme pencereye yakın konumlandırılmalıdır. Pencereden uzak alanlarda genel oda aydınlığı bitkinin düzenli gelişimi için yetersiz kalabilir. Düşük ışıkta yeni dallar incelerek uzayabilir, yaprak sapları gereğinden fazla gelişebilir ve yaprakçıklar küçülebilir. Saksının yalnızca bir tarafı ışık alıyorsa bitki belirli aralıklarla çevrilebilir. Yeni yaprakların oluştuğu dönemde konumun sürekli değiştirilmemesi daha dengeli bir büyüme sağlar. Cyphostemma betiforme toprağı köklerin hava almasını sağlayan ve sulama sonrasında fazla suyu kısa sürede uzaklaştıran bir yapıda olmalıdır. Kaktüs ve sukulentler için hazırlanmış geçirgen karışımlar kullanılabilir. Toprağa ponza, lav kırığı, iri perlit veya benzeri mineral malzemeler eklenmesi karışımın sıkışmasını önlemeye yardımcı olur. İnce torfun yüksek oranda bulunduğu topraklar sulama sonrasında uzun süre nemli kalabileceğinden tek başına tercih edilmemelidir.

Toprağın tamamen mineral malzemelerden oluşması zorunlu değildir. Aktif dönemde yaprak ve sürgün geliştiren bitkinin sınırlı miktarda nem ve besin tutabilen bir karışıma ihtiyacı vardır. Organik bölüm ile mineral drenaj malzemeleri dengeli kullanılmalıdır. Sulama sırasında su toprağın yalnızca kenarlarından geçmemeli, kök topunun tamamına ulaşabilmelidir. Zamanla sertleşen ve suyu içine almayan karışımlar yenilenmelidir. Cyphostemma betiforme sulamasında bitkinin büyüme durumu esas alınmalıdır. Yeni yaprak ve sürgünlerin oluştuğu aktif dönemde, toprak karışımının büyük bölümü kuruduktan sonra sulama yapılabilir. Yalnızca yüzeyin kuru görünmesi yeterli değildir. Saksının orta ve alt katmanlarındaki nem de kontrol edilmelidir. Alt bölümlerde hâlâ belirgin nem bulunuyorsa sulama ertelenmelidir.

Su verildiğinde toprak bütünüyle ıslatılmalı ve fazlasının saksının altındaki drenaj deliklerinden çıkması sağlanmalıdır. Saksı tabağında biriken su bekletilmemelidir. Sık aralıklarla az miktarda su vermek, kök sisteminin yalnızca toprağın üst bölümünde yoğunlaşmasına yol açabilir. Karışımın yeterince kuruması beklendikten sonra kapsamlı bir sulama yapılması daha dengeli nem dağılımı sağlar. Bitki yapraklı olduğu dönemde tamamen kuru toprakta uzun süre bırakılmamalıdır. Etli yaprakların gevşemesi, kenarlarının içe doğru kıvrılması ve yeni sürgünlerin gelişimini durdurması su ihtiyacını gösterebilir. Bununla birlikte sulamadan önce toprak mutlaka kontrol edilmelidir. Toprak ıslak olduğu hâlde yapraklar gevşiyorsa kökler fazla nem nedeniyle görevini yerine getiremiyor olabilir. Böyle bir durumda yeniden su vermek sorunu ağırlaştırabilir.

Yaprakların sararmaya başlaması ve yeni gelişimin durması dinlenme döneminin yaklaştığını gösterebilir. Bu süreçte sulama aralıkları kademeli olarak uzatılmalıdır. Yapraklarını tamamen kaybetmiş Cyphostemma betiforme, aktif dönemdeki sıklıkta sulanmamalıdır. Dinlenme sırasında toprak büyük ölçüde kuru tutulmalı; gövdenin uzun süre ıslak karışım içinde kalması önlenmelidir. Dinlenme dönemindeki gövdede hafif hacim kaybı görülebilir. Gövdenin az miktarda büzülmesi doğrudan yoğun sulama yapılmasını gerektirmez. Sağlıklı doku sertliğini korur. Gövde yumuşak, koyu renkli veya tabana yakın bölümde ıslak görünüyorsa kök sistemi kontrol edilmelidir. Koyu renkli ve yumuşamış kökler temiz bir kesiciyle uzaklaştırılmalı, sağlam dokuların kurumasına izin verilmelidir.

Cyphostemma betiforme için tabanında yeterli sayıda drenaj deliği bulunan bir saksı kullanılmalıdır. Kök hacminden çok daha geniş kaplar, kullanılmayan toprağın geç kurumasına neden olur. Saksı, kalın gövdenin dengeli biçimde durmasına yetecek kadar sağlam olmalıdır. Devrilme riskini azaltmak için tabanı geniş bir kap tercih edilebilir. Drenaj deliği bulunmayan dekoratif kaplara doğrudan dikim yapılmamalıdır. Bitkinin gövde tabanı toprağa gereğinden fazla gömülmemelidir. Kökler karışım içinde kalırken gövdenin doğal olarak toprak üstünde bulunan bölümü açıkta bırakılmalıdır. Genç bitkilerde kökleri açığa çıkarmak amacıyla her saksı değişiminde bitkinin yukarı kaldırılması uygun değildir. Bu işlem ince besleyici köklerin kurumasına ve gelişimin yavaşlamasına neden olabilir. Bitki önceki dikim derinliğine yakın bir seviyede yerleştirilmelidir.

Cyphostemma betiforme yüksek hava nemi gerektirmez. Yapraklara ve gövdeye rutin olarak su püskürtülmesine ihtiyaç yoktur. Yaprakların tüylü yüzeyinde kalan su geç kuruyabilir. Sulama doğrudan toprağa yapılmalı ve yaprak kümelerinin uzun süre ıslak kalması önlenmelidir. Yaprakların üzerinde biriken toz, kuru ve yumuşak bir fırçayla dikkatlice temizlenebilir. Gübreleme yalnızca büyüme döneminde ve düşük dozda yapılmalıdır. Kaktüs ve sukulentler için hazırlanmış dengeli bir ürün kullanılabilir. Yüksek azot içeren yoğun uygulamalar sürgünlerin hızlı fakat zayıf gelişmesine neden olabilir. Bitki yapraksızken, kökleri zarar görmüşken veya yeni saksıya alınmışken gübre verilmemelidir. Besin tamamen kuru toprağa uygulanmamalıdır.

Cyphostemma betiforme çoğunlukla tohumla çoğaltılır. Tohumdan yetişen bitkiler zaman içinde türün karakteristik şişkin gövde yapısını oluşturabilir. Ekim için steril, geçirgen ve suyu biriktirmeyen bir karışım kullanılmalıdır. Tohumların çimlenmesi yavaş veya düzensiz gerçekleşebilir. Ekim ortamı sürekli ıslak bırakılmamalı, ancak çimlenme tamamlanmadan uzun süre tamamen kurutulmamalıdır. Genç fideler başlangıçta yakıcı güneşten korunmalıdır. İlk yapraklar geliştikten sonra ışık miktarı aşamalı olarak artırılabilir. Fideler kök hacimlerinden çok daha büyük saksılara alınmamalıdır. Büyük kaplarda karışımın geç kuruması genç köklerde kayıp riskini artırır. İlk büyüme dönemlerinde sulama yetişkin bitkilere göre daha dikkatli düzenlenmeli, küçük kök sistemi uzun süre tamamen kuru bırakılmamalıdır.

Cyphostemma betiforme çiçekleri küçük ve dallanmış çiçek kurulları üzerinde gelişir. Çiçek salkımları yaklaşık birkaç santimetre uzunluğa ulaşabilir ve kısa tüylerle kaplı olabilir. Tek tek çiçekler küçük olduğundan çiçeklenme uzaktan yoğun bir renk alanı oluşturmaz. Açık renklidir.